Haberler
Fason Döküm

Döküm Kalite Kontrol Yöntemleri: Görsel, Boyutsal ve Tahribatsız Muayene

8 dk okuma Ahsen Döküm
Döküm Kalite Kontrol Yöntemleri: Görsel, Boyutsal ve Tahribatsız Muayene

Döküm parçalardaki kusurların bir kısmı yüzeyde gözle görülür, bir kısmı ise ancak parça işlendiğinde ya da sahada yük altında çalışırken kendini gösterir. Bir gözenek, işleme sırasında sızdırmazlık yüzeyinde açığa çıkarsa parça hurdaya ayrılır; bir iç çatlak ise yorulma yükü altında büyüyüp beklenmedik bir kırılmaya yol açabilir. Döküm kalite kontrol yöntemleri, bu kusurları parça müşteriye ulaşmadan tespit etmek için birbirini tamamlayan araçlardır. Ancak her yöntem her kusuru bulmaz ve her parça için her testi istemek gereksiz maliyet yaratır. Bu yazıda görsel, boyutsal ve tahribatsız muayene yöntemlerini, hangi kusurları bulduklarını ve hangi durumlarda istenmeleri gerektiğini ele alıyoruz.

Döküm Kusurlarını Tanımak

Doğru kontrol yöntemini seçmek için önce aranan kusuru bilmek gerekir. Döküm parçalarda sık karşılaşılan kusurlar şöyle gruplanabilir:

  • Yüzey kusurları: Kum yanığı, kum kalıntısı, soğuk birleşme, damar ve çapak.
  • Yüzeye açılan süreksizlikler: Sıcak yırtılma ve çatlaklar, yüzeye açılan gaz boşlukları.
  • İç kusurlar: Çekinti boşlukları, gaz gözenekleri, cüruf ve kum kalıntıları.
  • Boyutsal sapmalar: Kalıp kayması, maça kayması, çarpılma ve yetersiz işleme payı.
  • Malzeme sapmaları: Yanlış kimyasal bileşim, istenmeyen mikroyapı veya sertlik.

Malzeme sapmaları spektral analiz, sertlik ve metalografi ile kontrol edilir; bu konuyu spektral analiz ile malzeme kontrolü yazımızda ayrıca ele aldık. Bu yazıda geometri ve süreksizliklere odaklanıyoruz.

Görsel Muayene: İlk ve En Yaygın Kontrol

Görsel muayene, her döküm parçaya uygulanan temel kontroldür. Temizlenmiş parça yeterli aydınlatma altında incelenir; kum kalıntıları, soğuk birleşmeler, yüzeye açılan gözenekler, çatlaklar, yolluk ve besleyici kesim izleri ile çapaklar değerlendirilir. Yüzey pürüzlülüğü ve görsel kalite için karşılaştırma numuneleri kullanılabilir; çelik ve dökme demir dökümlerin yüzey kalitesinin görsel muayenesine yönelik ISO 11971 gibi standartlar, kabul seviyelerinin ortak bir dille tanımlanmasına yardımcı olur.

Görsel muayenenin gücü, hızlı ve ucuz olmasıdır. Sınırı ise yalnızca yüzeyde görülebilen kusurları yakalamasıdır. Kabul kriterleri, örneğin izin verilen gözenek boyutu veya çapak yüksekliği, sipariş öncesinde yazılı olarak kararlaştırılmazsa değerlendirme kişiden kişiye değişebilir.

Boyutsal Kontrol

Boyutsal kontrol, parçanın teknik resimdeki ölçü ve toleranslara uygunluğunu doğrular. Ham döküm ölçüleri genellikle ISO 8062-3'teki genel tolerans sınıfına göre, işlenmiş ölçüler ise resimdeki özel toleranslara göre değerlendirilir. Kullanılan araçlar parçanın boyutuna ve hassasiyet ihtiyacına göre değişir:

  • Kumpas, mikrometre, derinlik ve yükseklik ölçerler
  • Parçaya özel kontrol mastarları ve şablonlar
  • Koordinat ölçüm makineleri (CMM)
  • 3D tarayıcılar ve renk skalalı sapma haritaları

İlk numunede tüm ölçüler kontrol edilirken seri üretimde genellikle kritik ölçüler örnekleme ile izlenir. Ölçümün hangi referans noktalarından yapılacağı resimde tanımlanmamışsa, dökümhane ile işleme atölyesinin ölçüm sonuçları birbirini tutmayabilir. Tolerans sınıflarıyla ilgili ayrıntılar için ISO 8062 tolerans rehberimize bakabilirsiniz.

Döküm Kalite Kontrolde Tahribatsız Muayene Yöntemleri

Tahribatsız muayene (NDT), parçaya zarar vermeden yüzey ve iç kusurları tespit eden yöntemlerin ortak adıdır. Döküm parçalarda en yaygın dört yöntem aşağıdaki tabloda karşılaştırılmıştır.

YöntemBulduğu kusurlarUygun malzemeİlgili standart (döküm)
Penetrant muayene (PT)Yüzeye açılan çatlak ve gözeneklerTüm metallerEN 1371-1
Manyetik parçacık muayenesi (MT)Yüzey ve yüzeye yakın çatlaklarFerromanyetik malzemeler (dökme demirler, karbon ve düşük alaşımlı çelikler)EN 1369
Ultrasonik muayene (UT)İç boşluk, çekinti, kalıntı; et kalınlığı ölçümüÇelik ve sfero döküm; gri dökme demirde sınırlıEN 12680 serisi
Radyografik muayene (RT)İç boşluk, gözenek, kalıntı, çekintiTüm metallerEN 12681 serisi

Penetrant muayene

Temizlenmiş yüzeye renkli veya floresan bir sıvı uygulanır; sıvı kılcal etkiyle yüzeye açık süreksizliklere nüfuz eder. Fazlası silindikten sonra uygulanan geliştirici, süreksizlikteki sıvıyı yüzeye çekerek kusuru görünür kılar. Basit ve taşınabilir bir yöntemdir, ancak yalnızca yüzeye açılan kusurları gösterir ve pürüzlü döküm yüzeylerinde yorumlama dikkat ister.

Manyetik parçacık muayenesi

Parça mıknatıslanır ve yüzeye ince demir tozları uygulanır. Yüzeyde veya yüzeye yakın bir süreksizlik, manyetik alanın dışarı taşmasına yol açar ve tozlar bu bölgede toplanır. Ferromanyetik döküm parçalarda çatlak tespiti için hızlı ve hassas bir yöntemdir.

Ultrasonik muayene

Yüksek frekanslı ses dalgaları parçaya gönderilir; iç kusurlardan yansıyan dalgalar kusurun varlığını ve derinliğini gösterir. Kalın kesitli çelik ve sfero döküm parçalarda iç kusur araştırması için etkilidir. Gri dökme demirde lamel grafitin ses dalgalarını saçması nedeniyle uygulanabilirliği sınırlıdır.

Radyografik muayene

X veya gama ışınlarıyla parçanın içinden geçen radyasyon bir film ya da dijital dedektörde görüntülenir. İç boşluklar ve kalıntılar görüntüde koyu bölgeler olarak belirir. Kalıcı kayıt sunması güçlü yanıdır; ancak radyasyon güvenliği gereksinimleri, maliyet ve kalın kesitlerde sınırlı nüfuz, yöntemin genellikle kritik bölgelere odaklanarak kullanılmasına neden olur.

UT ve MT yöntemlerinin ayrıntılı uygulamasını ultrasonik ve manyetik parçacık muayenesi yazımızda anlattık.

Hangi Parça İçin Hangi Kontrol?

Döküm kalite kontrol kapsamı, parçanın kritikliği ile maliyet arasında bir denge kurularak belirlenmelidir. Pratik bir yaklaşım şöyledir:

  1. Genel amaçlı, statik yüklü parçalar: Görsel muayene, kritik ölçülerin boyutsal kontrolü, kimyasal analiz ve sertlik genellikle yeterlidir.
  2. Basınç altında çalışan gövdeler: Yukarıdakilere ek olarak basınç veya sızdırmazlık testi, gerekirse kritik bölgelerde radyografi.
  3. Dinamik ve darbeli yük taşıyan parçalar: Gerilme yoğunlaşması olan bölgelerde MT veya PT, kalın kesitlerde UT.
  4. Emniyet açısından kritik parçalar: Müşteri şartnamesine göre kapsamlı NDT, mekanik testler ve belgeli izlenebilirlik.

NDT isteniyorsa hangi bölgelerin, hangi oranda ve hangi kabul seviyesine göre muayene edileceği mutlaka yazılı olarak tanımlanmalıdır. "Parça NDT'den geçirilecektir" gibi genel bir ifade, hem fiyatlamada hem de kabulde belirsizlik yaratır.

Kontrol Sonuçlarının Belgelenmesi

Yapılan her kontrolün sonucu, parça veya parti ile ilişkilendirilerek kayıt altına alınmalıdır. Müşteriye sunulan belgeler, istenen kapsamda ölçüm raporları, malzeme sertifikası ve muayene raporlarından oluşur. Belge türleri ve EN 10204'e göre sertifika seviyeleri hakkında bilgi için muayene raporu ve EN 10204 3.1 yazımıza göz atabilirsiniz.

Muayene Personeli ve Ekipman Güvencesi

Bir kontrol sonucunun güvenilirliği, onu yapan kişi ve kullanılan ekipman kadardır. Tahribatsız muayenede personelin ilgili yöntem için ISO 9712 gibi standartlara göre belgelendirilmiş olması, sonuçların uluslararası geçerliliği açısından önemlidir. Ölçüm aletlerinin ve test cihazlarının düzenli kalibrasyonu da aynı ölçüde kritiktir; kalibrasyonu geçmiş bir kumpasla yapılan ölçüm, ne kadar dikkatli olursa olsun güvence vermez. Müşteri tarafında, kritik parçalar için muayeneyi yapan personelin yeterlilik bilgisini ve kalibrasyon kayıtlarını talep etmek makul bir beklentidir.

Ahsen Döküm ile Güvenceli Döküm Parçalar

Kalite kontrol kapsamı her parça için aynı olmak zorunda değildir; önemli olan riskin olduğu yerde doğru yöntemin uygulanmasıdır. Ahsen Döküm'de parçanızın çalışma koşullarını dinleyerek görsel, boyutsal ve tahribatsız muayene ihtiyacını birlikte tanımlıyor, üretim ağımızdaki tesislerde bu planın uygulanmasını takip ediyoruz. Sonuçlar, parti ile ilişkilendirilmiş raporlar halinde size ulaşır. Kalite gereksinimlerinizi içeren teklif talebinizi teklif formu üzerinden iletebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Her döküm parçaya tahribatsız muayene yapılması gerekir mi?

Hayır. Genel amaçlı ve statik yüklü parçalarda görsel muayene, boyutsal kontrol, kimyasal analiz ve sertlik ölçümü çoğu zaman yeterlidir. Tahribatsız muayene; basınç altında çalışan, dinamik yük taşıyan veya emniyet açısından kritik parçalarda, belirlenen bölgelerde ve kabul seviyelerinde uygulanmalıdır.

Gri dökme demir parçalar ultrasonik yöntemle muayene edilebilir mi?

Sınırlı ölçüde. Gri dökme demirdeki lamel grafit ses dalgalarını saçtığı için iç kusur tespitinde ultrasonik yöntemin hassasiyeti düşer. Et kalınlığı ölçümü gibi uygulamalarda kullanılabilir; iç kusur araştırması gerekiyorsa radyografik muayene genellikle daha uygun bir seçenektir.

Penetrant ile manyetik parçacık muayenesi arasındaki fark nedir?

Penetrant muayene tüm metallerde yalnızca yüzeye açılan kusurları gösterir. Manyetik parçacık muayenesi ise yalnızca ferromanyetik malzemelerde uygulanır, ancak yüzeye açılan kusurların yanında yüzeye yakın süreksizlikleri de tespit edebilir. Dökme demir ve karbon çeliği dökümlerde MT genellikle daha hızlı ve hassastır.

Döküm Parçanız İçin Teklif Alın

Teknik resim, çizim veya numunenizi gönderin; pik, sfero ve çelik döküm için size özel teklif hazırlayalım.

Teklif Al →