Haberler
Döküm Parça İmalatı

Döküm Modeli ve Maça Nedir, Nasıl Hazırlanır?

7 dk okuma Ahsen Döküm
Döküm Modeli ve Maça Nedir, Nasıl Hazırlanır?

Döküm teklifinde "model bedeli" kalemini gören birçok satın alma uzmanı, bu kalemin neyi karşıladığını ve neden parça fiyatından ayrı tutulduğunu sorgular. Yanıt, dökümün temel mantığında gizlidir: sıvı metal, kum içinde oluşturulmuş bir boşluğu doldurarak şekil alır ve bu boşluğu oluşturan araç modeldir. Parçanın içindeki kanallar, delikler ve boşluklar ise maça adı verilen kum şekillerle elde edilir. Özel döküm parça üretimi söz konusu olduğunda, model ve maça parçaya özel olarak tasarlanır ve üretilir; bu nedenle hem kalitenin hem de maliyetin önemli bir kısmı bu aşamada belirlenir. Bu yazıda model ve maçanın ne olduğunu, hangi malzemelerden ve yöntemlerle hazırlandığını ve satın alma açısından nelere dikkat edilmesi gerektiğini anlatıyoruz.

Döküm Modeli Nedir?

Model, parçanın kalıp içindeki boşluğunu oluşturmak için kullanılan şablondur. Kum, model etrafında sıkıştırılır; model çıkarıldığında geride parçanın negatif izi kalır. Model, parçanın bir kopyası gibi görünse de aslında parçadan birkaç önemli açıdan farklıdır:

  • Çekme payı: Metal katılaşıp soğurken büzüldüğü için model, parçadan malzemeye bağlı bir oranda büyük yapılır.
  • İşleme payı: Talaşlı işlenecek yüzeylerde fazladan malzeme bırakılır.
  • Çıkma açısı: Modelin kumdan zarar vermeden çıkarılabilmesi için dikey yüzeylere hafif eğim verilir.
  • Maça başları: Maçanın kalıp içinde konumlanacağı yuvaları oluşturan çıkıntılardır; parçada bulunmazlar.
  • Kalıp ayırma yüzeyi: Modelin iki yarım kalıp arasında nasıl bölüneceğini belirler.

Yolluk ve besleyici sistemi de çoğu zaman modele veya model plakasına entegre edilir. Bu sistemin tasarım ilkelerini besleyici ve yolluk tasarımı yazımızda ele aldık.

Özel Döküm Parça Üretiminde Model Malzemesi Seçimi

Model malzemesi, beklenen kalıplama sayısına, parça boyutuna ve istenen ölçü hassasiyetine göre seçilir. Aşağıdaki tablo genel eğilimleri özetler:

Model malzemesiDayanıklılıkMaliyetTipik kullanım
AhşapDüşük–ortaDüşükTek parça, küçük seri, büyük parçalar
Poliüretan veya epoksi reçineOrta–yüksekOrtaKüçük ve orta seri, makine kalıplama
AlüminyumYüksekOrta–yüksekSeri üretim, model plakaları
Dökme demir veya çelikÇok yüksekYüksekYüksek adetli otomatik hatlar
Polistiren köpükTek kullanımlıkDüşükTekil büyük parçalar, dolu kalıp yöntemi
3D baskı polimerDüşük–ortaDüşük–ortaPrototip ve karmaşık geometriler

Model Tipleri

Tek parça model

Kalıp ayırma yüzeyi düz olan basit parçalarda model tek parça halinde yapılabilir. Kalıplama kolaydır, ancak geometrik esneklik sınırlıdır.

Bölünmüş model

Model, kalıp ayırma yüzeyinden ikiye ayrılır; her yarı ayrı kalıp yarısında kalıplanır. Silindirik ve simetrik parçalarda yaygındır.

Model plakası

Model yarıları bir plakaya sabitlenir; yolluk sistemi de plakaya entegre edilir. Makine kalıplamanın temel aracıdır ve tekrarlanabilirliği artırır. Bir plakaya birden fazla parça yerleştirilerek kalıp başına verim yükseltilebilir.

Gevşek parçalı model

Kalıptan doğrudan çıkarılamayan çıkıntılar, modele ayrılabilir parçalar olarak eklenir. Model çekildikten sonra bu parçalar ayrıca alınır. Maça ihtiyacını azaltabilir, ancak kalıplama işçiliğini artırır.

Maça Nedir?

Maça, parçanın içindeki boşlukları, kanalları ve modelle oluşturulamayan alttan kesik bölgeleri şekillendirmek için kalıbın içine yerleştirilen kum parçadır. Örneğin bir pompa gövdesinin iç akış kanalları ya da bir göbeğin orta deliği maçayla elde edilir. Maça, maça kutusu adı verilen ayrı bir kalıpta üretilir ve kalıp içinde maça başları aracılığıyla konumlanır. Döküm sonrasında maça kumu parçanın içinden boşaltılır.

İyi bir maçanın özellikleri

  • Yeterli dayanım: Taşıma ve sıvı metalin kaldırma kuvvetine karşı şeklini korumalı.
  • Gaz geçirgenliği: Bağlayıcının yanmasıyla oluşan gazlar dışarı tahliye edilebilmeli.
  • Dağılabilirlik: Döküm sonrasında parçanın içinden kolayca temizlenebilmeli.
  • Yüzey kalitesi: Metal nüfuzunu ve kum yapışmasını önlemek için genellikle refrakter maça boyası uygulanır.

Maça Yapım Yöntemleri

YöntemSertleşme şekliÖne çıkan özellik
Soğuk kutuReçineli kumun gazla oda sıcaklığında sertleştirilmesiHızlı çevrim, seri üretime uygun
Sıcak kutuIsıtılmış maça kutusunda reçinenin sertleşmesiİyi ölçü hassasiyeti
Kabuk (shell) maçaReçine kaplı kumun ısıtılmış kutuda kabuk oluşturmasıİnce kesit, iyi yüzey, içi boş hafif maça
Kendiliğinden sertleşen (no-bake)Reçine ve katalizörün kimyasal reaksiyonuBüyük maçalar, düşük adet, basit ekipman
CO₂ – silikatSodyum silikatlı kumun CO₂ ile sertleştirilmesiEkonomik, görece düşük gaz emisyonu

Maça destekleri

Uzun veya ağır maçalar, yalnızca maça başlarıyla yeterince desteklenemeyebilir. Bu durumda metalden yapılmış küçük destekler (çirozlar) kullanılır ve döküm sırasında parçaya kaynaşmaları beklenir. Ancak tam kaynaşmayan destekler sızdırmazlık gerektiren gövdelerde kusur kaynağı olabileceği için kullanımları dikkatle planlanmalıdır.

Model ve Maça Nasıl Hazırlanır?

  1. Döküm resminin hazırlanması: Parça resmine işleme payları, çıkma açıları ve radyüsler eklenir; kalıp ayırma yüzeyi ve maça bölümleri belirlenir.
  2. Çekme payının uygulanması: Malzemeye göre ölçeklendirme yapılır.
  3. Model tasarımı: Maça başları, yolluk ve besleyici bağlantıları eklenir.
  4. İmalat: Model ve maça kutuları CNC işleme, el işçiliği veya 3D baskı ile üretilir.
  5. Ölçü kontrolü: Model, döküm resmine göre ölçülür.
  6. Deneme dökümü: İlk parçalar kontrol edilir, gerekirse modelde düzeltme yapılır.

Model Aşınması Parçaya Nasıl Yansır?

Model her kalıplamada kumla sürtünür; zamanla köşeleri yuvarlanır, yüzeyleri aşınır ve bağlantı noktaları gevşeyebilir. Bu değişimler doğrudan parçaya yansır: ölçüler yavaş yavaş kayar, kalıp ayırma çizgisinde kaçıklık artar ve çapak miktarı yükselir. Bu nedenle seri üretimde modelin belirli aralıklarla ölçülmesi, hasarlı bölgelerin onarılması ve nemden etkilenen ahşap modellerin kuru ortamda saklanması önemlidir. Uzun süre kullanılmayan bir modelle yeniden üretime başlanmadan önce yapılacak kısa bir kontrol, ilk partide sürpriz yaşanmasını önler.

Satın Alma Açısından Model ve Maça

Model, bir kez yapılıp yıllarca kullanılabilen bir yatırımdır. Bu nedenle şu konuların baştan netleştirilmesi önerilir:

  • Mülkiyet: Model bedelini ödeyen müşterinin modelin sahibi olduğu sipariş belgelerinde yazılı olmalıdır.
  • Saklama ve bakım: Modelin nerede ve hangi koşullarda saklanacağı, hasar durumunda sorumluluğun kimde olduğu belirlenmelidir.
  • Beklenen ömür: Model malzemesinin yıllık adetlere uygun olup olmadığı değerlendirilmelidir.
  • Maça sayısı: Her maça ek kutu, işçilik ve risk demektir. Tasarımda küçük değişikliklerle maça sayısını azaltmak maliyeti belirgin biçimde düşürebilir.

Maça ihtiyacını azaltan tasarım yaklaşımlarını döküme uygun parça tasarımı yazımızda, model yatırımının adete göre nasıl seçildiğini ise istenilen adette döküm üretimi yazımızda bulabilirsiniz. Model bedelinin toplam maliyet içindeki yerini özel döküm parça üretimi ve maliyet yazımızda inceledik.

Ahsen Döküm ile Model ve Maça Süreci

Ahsen Döküm, özel döküm projelerinde model ve maça tasarımını parçanın adedine, malzemesine ve geometrisine göre planlar; model imalatından saklamaya kadar süreci takip eder. Modelleriniz sonraki siparişlerde tekrar kullanılmak üzere kayıt altında tutulur. Yeni bir parça için model yatırımını doğru boyutlandırmak ve teklif almak üzere teklif formumuzu kullanabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Model ile maça arasındaki fark nedir?

Model, parçanın dış şeklini kalıp içinde oluşturan şablondur ve kalıplama sonrasında kumdan çıkarılır. Maça ise parçanın iç boşluklarını ve kanallarını oluşturmak için kalıbın içine yerleştirilen kum parçadır; döküm sırasında kalıpta kalır ve döküm sonrasında parçanın içinden boşaltılır. Her ikisi de parçaya özel olarak tasarlanır.

Döküm modeli kaç kez kullanılabilir?

Kullanım ömrü model malzemesine, parçanın geometrisine ve kalıplama yöntemine bağlıdır. Ahşap modeller sınırlı sayıda kalıplamaya dayanırken, reçine modeller daha uzun, metal model plakaları ise çok yüksek adetlerde kullanılabilir. Doğru malzeme, tahmini toplam adet dikkate alınarak seçilmelidir. Modelin ömrü ve bakım koşulları teklif aşamasında konuşulmalıdır.

Maça sayısı parça fiyatını nasıl etkiler?

Her maça için ayrı maça kutusu, maça üretim işçiliği, maça boyası ve kalıba yerleştirme süresi gerekir. Ayrıca maçalar gaz ve ölçü sapması riskini artırır. Bu nedenle maça sayısı arttıkça hem model yatırımı hem de birim parça maliyeti yükselir; tasarımda maçayı azaltmak doğrudan tasarruf sağlar.

Döküm Parçanız İçin Teklif Alın

Teknik resim, çizim veya numunenizi gönderin; pik, sfero ve çelik döküm için size özel teklif hazırlayalım.

Teklif Al →