Ölçüye Göre Döküm: Toleranslar ve İşleme Payları
Talaşlı imalatta 50 mm istenen bir ölçü, tezgâhta doğrudan 50 mm'ye getirilir. Dökümde ise durum farklıdır: kalıptan çıkan parçanın ölçüsü belirli bir sapma aralığında değişir ve işlenecek yüzeylerde bu sapmayı güvenle karşılayacak kadar fazladan malzeme bulunmalıdır. Ölçüye göre döküm siparişlerinde en sık yaşanan iki sorun, işleme payının yetersiz kalması nedeniyle yüzeyin temizlenmemesi ve gereğinden fazla pay nedeniyle işleme süresinin uzamasıdır. Her iki sorunun da çözümü, döküm toleransı ile işleme payının birlikte ve sistematik olarak ele alınmasıdır. Bu yazıda bitmiş parça ölçüsünden ham döküm ölçüsüne nasıl ulaşıldığını, ISO 8062-3 yaklaşımı ve örnek hesaplarla açıklıyoruz.
Üç Temel Kavram: Nominal Ölçü, Döküm Toleransı, İşleme Payı
- Bitmiş ölçü (F): Parçanın işlendikten sonra sahip olması gereken ölçüsüdür. Teknik resimde görülen değerdir.
- Döküm boyut toleransı (DCT): Ham döküm ölçüsünün nominal değer etrafında gösterebileceği toplam sapma aralığıdır. ISO 8062-3'te tolerans sınıfları DCTG 1'den DCTG 16'ya kadar tanımlanır; sayı büyüdükçe tolerans genişler.
- Gerekli işleme payı (RMA): Döküm yüzeyinin etkilerini ortadan kaldırmak ve temiz bir işlenmiş yüzey elde etmek için bırakılan minimum malzeme kalınlığıdır. ISO 8062-3'te RMA sınıfları A'dan K'ye kadar harflerle gösterilir.
Hem DCT hem de RMA, parçanın ölçüsüne bağlıdır. DCT ilgili nominal ölçüye göre, RMA ise genellikle parçanın en büyük boyutuna göre tablolardan okunur. Tabloların yapısını ve sınıf seçimini ISO 8062 tolerans rehberimizde ayrıntılı olarak ele aldık.
Hangi Tolerans Sınıfı Gerçekçi?
Ulaşılabilir tolerans sınıfı; kalıplama yöntemine, malzemeye, parça boyutuna ve üretim adedine bağlıdır. Genel bir fikir vermesi için kum kalıba dökülen demir esaslı parçalarda tipik aralıklar şöyledir:
| Kalıplama yöntemi | Tipik DCTG aralığı | Tipik RMAG aralığı | Not |
|---|---|---|---|
| El kalıplama, kum kalıp | DCTG 11–13 | Genellikle F–H | Tek parça ve küçük seriler, büyük parçalar |
| Makine kalıplama, kum kalıp | DCTG 8–12 | Genellikle E–G | Orta ve yüksek adetli seri üretim |
Bu değerler bilgi amaçlıdır; kesin sınıf, dökümhanenin prosesi ve parça geometrisine göre birlikte belirlenmelidir. Gereğinden dar bir tolerans sınıfı istemek, daha pahalı kalıplama yöntemini veya ek işleme adımlarını zorunlu kılar.
Ölçüye Göre Döküm İçin Ham Ölçü Formülleri
ISO 8062-3, bitmiş ölçüden ham döküm ölçüsüne (R) geçiş için özelliğin türüne göre farklı ifadeler kullanır:
| Özellik tipi | Ham döküm ölçüsü | Örnek |
|---|---|---|
| Dış ölçü, iki tarafı işlenen | R = F + 2 × RMA + DCT / 2 | İşlenmiş flanş dış çapı, iki yüzü işlenen kalınlık |
| Dış ölçü, tek tarafı işlenen (kademe) | R = F + RMA + DCT / 2 | Bir yüzü ham kalan kademe yüksekliği |
| İç ölçü, iki tarafı işlenen | R = F − 2 × RMA − DCT / 2 | İşlenmiş delik veya yatak yuvası |
Burada DCT / 2 teriminin kullanılmasının nedeni, toleransın nominal etrafında simetrik dağıldığı varsayımıyla en olumsuz durumda bile işleme payının RMA'nın altına düşmemesini sağlamaktır.
Örnek hesap 1: İşlenmiş dış çap
Bitmiş dış çapı 200 mm olan bir flanş düşünelim. Hesabı göstermek amacıyla, seçilen sınıflara göre tablolardan DCT = 4 mm ve RMA = 2 mm okunduğunu varsayalım. Ham döküm çapı:
R = 200 + 2 × 2 + 4 / 2 = 206 mm
Döküm, tolerans aralığının alt ucunda (204 mm) çıksa bile her tarafta 2 mm işleme payı kalır; üst ucunda (208 mm) çıktığında ise pay her tarafta 4 mm olur.
Örnek hesap 2: İşlenmiş delik
Bitmiş çapı 80 mm olan bir yatak yuvasında, yine örnek olarak DCT = 3,2 mm ve RMA = 1,5 mm kabul edelim:
R = 80 − 2 × 1,5 − 3,2 / 2 = 75,4 mm
Delik çapı, döküm toleransının üst sınırında bile işleme sonrasında temiz bir yüzey verecek şekilde küçük bırakılmış olur.
İşleme Payını Etkileyen Diğer Etkenler
Formül iyi bir başlangıç noktasıdır, ancak pratikte bazı ek etkenler işleme payının artırılmasını gerektirebilir:
- Kalıp içindeki konum: Kalıbın üst tarafında kalan yüzeylerde cüruf ve gaz kalıntısı riski daha yüksektir; bu yüzeylerde pay genellikle artırılır.
- Isıl işlem: Normalizasyon veya tavlama sonrası tufal oluşumu ve çarpılma ek pay gerektirebilir.
- Uzun ve ince parçalar: Soğuma ve gerilim kaynaklı eğilme, düzlemsellik ve doğrusallık sapması yaratabilir. Bu sapmalar ISO 8062-3'teki geometrik tolerans sınıflarıyla ayrıca ele alınır.
- Bağlama ve referans: İlk işleme bağlaması ham yüzeylerden yapıldığı için referans noktalarındaki sapma, karşı yüzeydeki payı etkiler.
Teknik Resimde Nasıl Belirtilmeli?
ISO 8062-3, genel toleransların teknik resimde tek bir notla belirtilmesine imkân tanır. Bu notta genellikle standart numarası, boyut tolerans sınıfı, gerekiyorsa geometrik tolerans sınıfı ve işleme payı sınıfı yer alır. Örneğin "Genel toleranslar ISO 8062-3 – DCTG 11 – RMAG H" gibi bir ifade, hem dökümhane hem de muayene ekibi için net bir referans oluşturur. Fonksiyonel olarak kritik ölçülerde ise genel tolerans yerine ölçünün yanına özel tolerans yazılmalıdır. Çizimle ilgili sık yapılan hataları çizime göre döküm parça üretiminde dikkat edilecekler yazımızda derledik.
Az Pay mı, Çok Pay mı? Maliyet Dengesi
Yetersiz işleme payının sonucu hurdadır: yüzeyde döküm kabuğu, gözenek veya kum kalıntısı kalır ve parça kullanılamaz. Aşırı pay ise daha belirsiz ama sürekli bir maliyettir: daha ağır döküm, daha uzun tezgâh süresi, daha fazla takım aşınması. Sfero dökümde fazla pay, özellikle perlitik sınıflarda takım ömrünü belirgin biçimde kısaltır. Bu konuyu GGG50 parçaların talaşlı işlenmesi yazımızda ayrıca ele aldık. Doğru denge, ilk numunelerin işlenmesi sırasında gerçek payların ölçülüp kayıt altına alınması ve gerekirse modelin buna göre düzeltilmesiyle bulunur.
Yalnızca Ölçü Verilerek Döküm Yaptırmak
Burç, halka, disk veya basit gövde gibi parçalarda müşteri çoğu zaman yalnızca bitmiş ölçüleri iletir. Bu durumda dökümhane, işlenecek yüzeyleri ve kullanılacak tolerans sınıfını belirleyerek ham döküm ölçülerini hesaplar ve müşteriye onaya sunar. Onaylanan ham ölçü tablosu, hem model imalatının hem de giriş kontrolünün referansı olur.
Ahsen Döküm ile Ölçüye Göre Döküm
Ahsen Döküm, verdiğiniz bitmiş ölçülerden yola çıkarak işleme paylarını ve döküm toleranslarını sizinle birlikte belirler; pik, sfero ve çelik döküm parçaları işleme sürecinize uygun ham ölçülerle tedarik eder. Ölçü listenizi veya çiziminizi teklif formu ile ileterek ham döküm ölçüsü önerisiyle birlikte fiyat teklifi alabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Döküm parçada ne kadar işleme payı bırakılmalıdır?
Tek bir sabit değer yoktur. İşleme payı parçanın en büyük boyutuna, malzemeye ve kalıplama yöntemine göre ISO 8062-3'teki RMA sınıflarından belirlenir ve döküm toleransının yarısı eklenerek ham ölçü hesaplanır. Kalıbın üst tarafındaki yüzeyler ve ısıl işlem görecek parçalar için pay genellikle artırılır.
DCTG ile RMAG arasındaki fark nedir?
DCTG, ham döküm ölçüsünün ne kadar sapabileceğini gösteren boyut tolerans sınıfıdır. RMAG ise işlenecek yüzeylerde bırakılması gereken minimum malzeme kalınlığını tanımlayan işleme payı sınıfıdır. Ham döküm ölçüsü hesaplanırken ikisi birlikte kullanılır; biri sapmayı, diğeri temiz yüzey için gereken payı temsil eder.
İşleme payı neden kalıbın üst tarafında daha fazla bırakılır?
Döküm sırasında hafif olan cüruf, oksit ve gaz kabarcıkları sıvı metal içinde yukarı doğru hareket eder ve kalıbın üst yüzeylerinde toplanma eğilimindedir. Bu bölgelerdeki kusurların işleme sırasında tamamen kaldırılabilmesi için üst yüzeylerde alt ve yan yüzeylere göre daha fazla pay bırakılması yaygın bir uygulamadır.
Teknik resim, çizim veya numunenizi gönderin; pik, sfero ve çelik döküm için size özel teklif hazırlayalım.
